X
تبلیغات
" نكته ها و نوشته ها " - پيشينه ي زمين لرزه هاي شهرتبريز

 

با عرض تسلیت به بازماندگان حادثه زلزله منطقه اهر و ورزقان و هریس

 با نام و یاد خدای مهربان

نخستين زمين لرزه شديد تبريز ، زمين لرزه سال 244 هجري قمري (برابر با سال 858 ميلادي)است. در اين زمان هنوز تبريز شهر کوچکي بيش نبود و در شمارش شهرهاي آذربايگان در آخرين سطح پس از شهرهاي : اردبيل، بردعه، ورثان، سراو، برزند و مرند قرار مي گرفت. 

دومين زمين لرزه سخت و ويرانگر تبريز زمين لرزه سال 434 هجري قمري (1042 م. ) است. از نخستين زمين لرزه که ذکر شد تا اين زمين لرزه يک صدونودو هشت سال گذشته بود.در اين فاصله از زمان، شهر تبريز بزرگ و آباد شده بود و يکي از زيباترين شهرهاي آذربايگان به شمار مي رفت.

زلزله بعدي در شب جمعه چهاردهم صفر /17 اکتبر 1042 ميلادي، بين نماز مغرب و عشاء روي داده و مردم بسياري کشته و زخمي شده اند. بعدا نيز تا يک ماه ، گاه به گاه ، زمين همچنان مي لرزيده است.  

زمين لرزه سال 671 ه.ق:

 سومين زمين لرزه تبريز که تا اندازه يي سخت بوده مربوط به سال 671 ه.ق.(1272 ميلادي) است که در زمان پادشاهي اباقاخان فرزند هلاکو خان مغول روي داده است . و تا چهار ماه گاه گاه زمين حرکت مي کرد" در اين زلزله سر منارها افتاد و خانه ها خراب شد".

زمين لرزه هاي سالهاي 674 ، 704 ، 746 ،840 ،957 ،975

روز شنبه بيستم رمضان (سال 704) در آذربايجان زلزله قوي اتفاق افتاد. چهل و دو سال پس از اين تکان باز در سال 746 ه.ق.(1345 م.) لرزش سخت ديگري در تبريز روي داده که مرکز آن شهر ملاذگرد در خاک عثماني قيد شده است ، 

همچنين در سال 840 ه.ق.(1436 م.) زمين لرزه ويرانگر ديگري در آذربايجان روي داده كه در آن پيشامد، يك روستا کلا در زمين فرو رفته و حتي يك نفر از مردم و احشام آن نجات نيافته اند.

باز به دنبال همين زمين لرزه، زلزله بزرگ ديگري در سال 846 ه.ق. (1459م.) رخ ميدهد كه خساراتي پديد نمي آورد.

          در سال 957 ه.ق.(1550 م.) در تبريز زلزله ديگري رخ داده كه زمين لغزشهاي فراواني پديد آورده بود. اين زلزله شش روز ادامه داشته و طي آن يك كوه نزديك تبريز چهار قسمت شده و مقدار فراواني دود و گرد وخاك بيرون ريخته و افق را تيره و تار كرده بود.

          پنجمين تكان سخت در اين سالها كه در بخش جنوبي ارسباران در ناحيه بافت قرچه داغ در شمال تبريز را تکان داده بود در سال 975 ه.ق. (1567 م.) بوده است.از اثرات اين زمين لرزه در تبريز در نوشته ها سخني به ميان نيامده است .

          زمين لرزه سال 1050 ه.ق. پس ازتكانهاي ششگانه كه توضيح داده شد، چهارمين زمين لرزه بزرگ و سخت تبريز در ماه ذيقعده سال 1050 ه.ق. رخ داده است. شرح نسبتا دقيق اين زمين لرزه خوشبختانه در چند منبع معتبر از جمله گزارش محمد نصير صاحب توجيه رستم خان سپهسالار و تاريخ آراكيل تبريزي تاريخ نويس ارمني و نوشته هاي 1646 و 1680 و 1693 آمده يا مورد تاييد قرار گرفته است.

بنابر گزارش محمد نصير، نخستين تكان سخت اين زمين لرزه بزرگ، در شبانگاه روز جمعه چهارم ذيقعده همان سال /مطابق پنجم فوريه1641، در سردترين روزهاي زمستان منطقه آذربايجان روي داده است.

احمد كسروي از زمين لرزه هاي تبريز در گفتار قطران شاعر آذربايجان چنين مي نويسد :

” خبر اين حادثه را آراكيل تبريزي كه يكي از مورخان ارمني است و در آن زمانها مي زيسته است، در كتاب خود به تفصيل بسيار نگاشته است : در سخت ترين روزهاي زمستان، در هنگامي كه برف از آسمان مي ريخته و مردم خويشتن را به پناه خانه ها كشيده بودند، ناگهان زمين چنان مي لرزد كه در يك آن، همه پست و بلند شهر يكسان مي نمايد. در اين حادثه است كه كوشك پادشاهي ”شام غازان“ كه از زمان غازان خان به يادگار مانده و يكي از باشكوه ترين عمارتهاي تاريخي ايران به شمار بوده، از هم فروريخته جز يك مشت ويرانه، نشاني از آن باز نمي ماند. همچنين مسجد تاريخي ”استاد و شاگرد“ و ديگر مسجدها كه هركدام يادگار پادشاهي يا وزيري بود، همه ويرانه مي شود."

آراكيل نيز مي نويسد : "روز نخست كه اين لرزش زمين روي داد در بيرون شهر به ويژه در خسروشاه و اسكو، همه آباديها ويرانه شدند و يك ديهي كه بر سر كوهي نهاده بود پاك به زمين فرو رفت و از كوهها چشمه هاي سياه روان شدند. روز سوم كه لرزش سخت ديگري روي داده اين چشمه ناپيدا گشته چشمه هاي سياه ديگري از نو پيدا شدند. مي گويد : اين زمين لرزه تا شش ماه دوام داشت، بدين سان كه تا دو ماه در شبانه روز چند بار لرزش روي مي داد ،سپس كمتر شده در شبانه روز يك بار روي مي داد تا پس از شش ماه ديگر روي نداد". آمار کشتگان اين زلزله هاي پي در پي را چنين نوشته اند:مرد : 5984 نفر، زن : 5144 نفر، پسر و دختر 1485 نفر.

ونيز چهارده هزار و نهصد و هشتاد و دو باب منزل (سواي مغازه ها و ميادين عمومي و مساجد).

          پروفسور مينورسكي در تاريخ تبريز زمين لرزه يي را از سال 1641 ميلادي(1051 ه.ق.) از همان آراكيل تاريخ نويس ارمني ياد مي كند كه به نوشته عزيز دولت آبادي ”شايد دنباله همين زلزله زمستان 1050 باشد كه به نوشته آراكيل تا چند ماه ادامه داشته است .

          زمين لرزه سال 1056 ه.ق: بنا بر نوشته سدراك ابداليان : "در سال 1646 ميلادي /1056 هجري قمري،  در شهر تبريز زمين لرزه شديدي روي داده و گروه بسياري كشته شده اند و برج و باروي شهر ويران گرديده است . "

          زمين لرزه سال 1060 ه.ق: پنجمين زمين لرزه سخت تبريز در سال 1060 ه.ق. (1650 م.) روي داده است که از جزئيات آن اطلاعي در دست نيست.

كسروي درباره اين زمين لرزه جنين مينويسد:"پس از نه سال حادثه (1050 ه. ق. ) زمين لرزه بسيار سخت در تبريز روي داده، {که} آسيب فراوان مي رساند“.

زمين لرزه هاي 1133 و 1134 ه.ق:

          زمين لرزه هاي سالهاي 1133و    1134هجري قمري /1721ميلادي، ششمين زمين لرزه سخت تبريز است . نخستين تكانهاي اين زمين لرزه كه در ماه جمادي الثاني آغاز گرديده بود كم و بيش تا محرم سال 1134 ه.ق. ادامه داشته است از اينرو در برخي از نوشته ها آنرا بيكي از اين دو سال نسبت داده اند و چون زمين لرزه ها ادامه يكديگر بوده است (مانند برخي زمين لرزه هاي پيشين) همه آنها را يكجا و بنام ششمين زمين لرزه مطرح مي کنيم. در مورد اين حادثه نيز گفته اند: "از غرايب زلزله تبريز آن كه در سنه 1133 اودئيل در بيست و هشتم شهر جمادي الثاني روز دوشنبه دو ساعت و نيم از روز گذشته زلزله عظيم شد كه تبريز بالكليه منهدم گرديد كه ديگر عمارت نماند. در آن وقت قريب به چهل و پنجاه هزار خانه خراب شده بود سواي مساجد و رباط و حمام و بازار، تخمينا بقول تبريزيان شصت هزار كس فوت شده بود سواي مردم غريب كه از تمامي ممالك محروسه در آنجا آمده بود و از ايشان در بازار و حمام قريب به چهل هزار كس فاني شده كه مجموع صد هزار كس باشد."

در دائرةالمعارف”رياض الجنه“نوشته ميرزا محمد حسن زنوزي (تأليف 1216 ه.ق.)، آمده است : "كاتب الحروف گويد : كه سه سال پيش از استيلاي روميه (تركان عثماني) بدارالسلطنه تبريز، بيست و هشتم شهر جمدي الثانيه، يوم يكشنبه يكساعت و نيم از روز گذشته سنه هزار و صدوسي و سه هجري (16 آوريل 1721 م)زلزله عظيم در تبريز اتفاق افتاد و جمع كثير از ذكور و اناث هلاك شدند و باكثر ابنيه عاليه از مساجد و مدارس و مقابر شكست فاحش و ظاهر راه يافت، نهايت بالمره منهدم نگرديد."

اوژن فلاندن در سفرنامه خود درباره زمين لرزه 1721 م. (1134 ه.ق.)مي نويسد : "سخت ترين آنها در سال 1721 اتفاق افتاده و هشتادهزار نفر جمعيت اين شهر را از بين برده است. اين واقعه در زمان شاه سلطان حسين و بوقتي است كه اين شاهزاده تيره بخت مي خواست سلطنت را به يك افغان فتنه جو كه در اين وقت اصفهان را محاصره كرده بود واگذار نمايد"

          زمين لرزه هاي 1755 ميلادي/ 1169ه.ق و 1188 ه.ق: زمين لرزه هاي ديگري بودند که چندان مهم بحساب نمي آيند

          زمين لرزه 1194 ه.ق: هشتمين زمين لرزه وحشتناک و ويرانگر و پر تلفات تبريز، زمين لرزه سال 1194 هجري قمري/1780 ميلادي، است كه از همه زمين لرزه هاي تبريز هراس انگيزتر ذکر شده است.

نخستين تكانهاي سخت آن جمعه شب سي ام ذي حجه سال 1193 ه.ق. /6 ژانويه 1780 م. روي داده و تا بامداد فرداي آن شب زمين تا چهل بار همچنان تكان هاي سخت خورده و لرزيده است .

          زمين لرزه در زمستان و در نيمه ديماه رخ داده و مردم شهر براثر سرما و شب در خانه و كاشانه هاي خود گرد آمده بوده اند .

بجز تكان سخت نخستين، تكانها و لرزشهاي ديگري نيز در روزهاي زير روي داده است :

          روز شنبه ششم صفر/10 فوريه 1780م. هنگام غروب و شب يكشنبه14 صفر يا شنبه شب 18 فوريه، حدودا سه ساعت بعد از غروب خورشيد، باز زمين همچنان تكانهايي خورده كه كمتر از اولين تكان نبوده است .

اما لرزشهاي آرام تر همچنان در ماه هاي آينده ادامه داشته است چنانكه نويسنده رياض الجنه مي گويد : "تا ده، دوازده سال زمين همچنان در تبريز در لرزه بود و از تكان نخست تا ششم صفر، هر شبانه روز ، نزديك به سي، چهل بار زمين بلرزه درمي آمد، ليك ويران كننده نبود."

آمار كشته شدگان در اين زمين لرزه را يكصد و بيست هزار نفر ،نوشته اند. در مورد اين زمين لرزه، نويسنده رياض الجنه آورده است: "در تبريز به بلندي يك وجب ديوار بر سر پا نماند، در بيشتر كوهها شكافهاي بزرگ پديدار گرديد و در راه شبلي شكافي دراز نزديك به هفت فرسنگ(42 كيلومتر)بهم رسيد و در شعاع نزديك به دوازده فرسنگ(72 كيلومتر)از پيرامون شهر در پي زمين لرزه ويران گرديد." در تسليةالابرار نيز مي گويد: كوه سرخاب از هم شكافت و شكافي ژرف پديد آمد پهنايش دو گز و درازيش نزديك به دو فرسنگ(12كيلومتر)بود، در دو فرسنگي (12كيلومتري)سمت شرقي تبريز زمين چمنزاري بود بيست من بذرافكن ، زمين لرزه آنرا از جاي خود برداشته، يك كيلومتر و نيم دورتر افكنده بود(يعني زمين حركت كرده بود)وي ادامه ميدهد:از جاي آن آبي سياه رنگ روان شد كه اگر ادامه مي داشت، همه شهر تبريز را پس از آن ويراني مي شست و با خود مي برد، ليك خوشبختانه بيش از دو ساعت جريان نداشت."

زمين لرزه 1201 ه.ق:

          زمين لرزه سال 1201 هجري قمري/ 1786 ميلادي، نيز از زمين لرزه هاي بزرگ و سخت تبريز بشمار مي رود. اين زمين لرزه هنگامي روي داده که هنوز مردم تبريز از بيم و هراس زمين لرزه پيشين بيرون نيامده بودند، گفته ميشود که اين زمين لرزه در شب و آخر فصل پاييز روي داده است.

کرپورتر انگليسي کشته شدگان اين زلزله را چهارده هزار نفر برآورد کرده است .

زمين لرزه 1220 ه.ق/ 1806 ميلادي، که در سنجش با زمين لرزه هاي پيشين چندان سخت نبوده است. وچند زمين لرزه ديگر که در تاريخهاي زير انفاق افتاد اما آسيب جدي ببار نياورد.

زمين لرزه 1227 ه.ق. در بهار سال 1812 ميلادي  (غير مهم)

زمين لرزه 1234 ه.ق.

          سال 1234 هجري قمري در روز سوم ربيع الثاني / 29 ژانويه 1819 / زمين لرزه سختي در تبريز و تسوج روي مي دهد که اطلاع چنداني از آن در دست نمي باشد.

          زمين لرزه ديگري در نهم جمادي الاول سال 1250 /13 سپتامبر 1834 .رخ ميدهد که چندان مهم نبوده است.

          نوشته اند در سال 1840 زمين لرزه شديدي در ارمنستان، و شهرهاي نخجوان و تاته و ماکو و تبريز و کاگزوان و قارص و ارزروم و غيره روي مي دهد و خسارتهاي فراواني وارد ميکند.

زمين لرزه هاي سالهاي 1265 – 1267 – 1268 ه.ق. (غير مهم)

در ميان 1265 و 1268 هجري قمري چندين زمين لرزه خفيف و کم اهميت در تبريز روي داده که ويراني چنداني ببار نياورده است .

زمين لرزه 1270 و 1271 ه.ق. (غير مهم)

زمين لرزه 1272 ه.ق. / 1856 ميلادي.

          در اين سال دو زمين لرزه، يکي خفيف و ديگري شديد، در تبريز و اطراف آن روي داده است . زمين لرزه نخست در آخرين روز ماه رجب /9 مارس، در اواخر زمستان بوده است و زمين لرزه دوم که سخت تر بوده در روزهاي آغاز تابستان برابر با 27 شوال /3 ژوئيه، روي داده که ويلسون درباره اش مي نويسد :

"زمين لرزه سختي که با صداهاي زيرزميني همراه بود در روستاي نهند در بيست و شش کيلومتري شمال شرقي تبريز احساس شده " .

زمين لرزه 1273 ه.ق /1856 ميلادي: گويا دو زمين لرزه در تبريز روي داده است يکي در اواخر تابستان و ديگري در اوايل پاييز با اندک فاصله از يکديگر بوده است.

زمين لرزه هاي سال 1274 ه.ق.  (غير مهم)

زمين لرزه هاي سال 1276 تا 1297 ه.ق. (غير مهم)

زمين لرزه 1298 ه.ق.

          در سال 1298 هجري قمري/1880 ميلادي، دوبار زمين لرزه شديد، در تبريز روي داده، که به شهر آسيب رسانيده و برخي خانه هاي شهر را ويران کرده و پس از زمين لرزه نيز دکانها و خانه هايي در آتش سوخته است . آنچه در داستان اين زمين لرزه جاي شگفتي است، برخاستن شعله هاي کبود رنگ از شکافها و شکستگي هاي زمين و بو و دود آنست که در هيچ يک از زمين لرزه هاي پيشين چنين نشانه هايي ديده نشده بود .

زمين لرزه 1300 ه.ق./ 1883 ميلادي (غير مهم)

زمين لرزه هاي سال 1313 ه. ق / روز چهارم و ششم ژانويه سال 1896. (غير مهم)

زمين لرزه هاي سال 1323 ه.ق. (غير مهم)

زمين لرزه سال 1324 ه.ق/1906م.  (غير مهم)

زمين لرزه 11شعبان 1335. دوم ژوئن 1917  (غير مهم)

زمين لرزه 1309 ه . ش./1930 ميلادي و 1348 ه.ق.

          در اين سال يکي از زمين لرزه هاي بسيار سخت آذربايجان روي داد که نه تنها تبريز و خوي و مرند و اروميه را تکان شديد داد بلکه شهر سلماس را زيرو زبر کرد و آن شهر را کلا از ميان برد. اين زمين لرزه با آنکه شديد و هراس انگيز بوده ولي در تبريز و اطراف آن ويراني چنداني به بار نياورده بود.

زمين لرزه 1315 ه.ش/ 1937 ميلادي/1355 ه.ق.

          نخستين تکان اين زمين لرزه در دوشنبه شب (شب سه شنبه)سيزدهم مرداد ماه، در نيمه تابستان، شهر تبريز را بلرزه درآورد و ادامه يافت، در اين خصوص نوشته اند: "شب سه شنبه 13 مرداد 1315، هشت ساعت و سي و پنج دقيقه بعد از ظهر، با يک غريو هولناکي که گويي چندين توپ را يک مرتبه آتش زدند، زمين لرزه دهشتناکي در تبريز روي داد که اگر از نقطه نظر تخريبات در درجه دوم و سوم نباشد، از جهت صدا و طولاني بودن که زمين مانند آب جوش در زير پا، ثانيه ها در غليان و جريان بود، از زلزله هايي است که از پنجاه و شصت سال پيش، نظاير آن در اين شهر که از کانونهاي معروف زمين لرزه شمرده مي شود، شنيده و ديده نشده است. بعد از زلزله شديد اول، سپس يک بار صبح سه شنبه و بار ديگر ساعت سه بعد از ظهر روز چهارشنبه و بار چهارم شب پنجشنبه تکانهاي ديگري روي داد که هر سه آنها خفيف بود و چندان موجب نگراني و خرابي تازه يي نگرديد .زلزله تبريز، آن شدت و دهشت را که در محله هاي بازار و خيابان و راسته کوچه و نوبر و مقصويه و ليل آبادو اهراب و ساير محله هاي مرکزي بخصوص اطراف خيابان پهلوي داشته، در محله هاي مارالان و سرخاب و شتربان و هکماوار و ساير محله هاي دور دست نداشته است، و عجيب تر از همه اينکه هر خرابي و شکست و ريزش که حاصل شده در عمارات محکم و ساختمانهاي گچ و آجري بوده ، در خانه هاي چينه يي و خشتي(چه کهنه ساز و چه تازه ساز) چندان و بلکه هيچ گونه تخريباتي بوجود نيامده است."

          زمين لرزه بيست و چهارم اسفند ماه سال 1332 ه.ش/9 رجب 1373 ه.ق /15 مارس 1955 م زمين لرزه يي بشدت چهار درجه ريشتر رخ داده است.

          زمين لرزه يکم شهريور ماه 1334 ه.ش. (5 محرم 1375) که باز زمين لرزه يي بشدت چهار درجه ريشتر تبريز را لرزانده است.

          زمين لرزه هفتم اسفند 1338 ه . ش/19 رمضان 1379 /20 مارس 1960 م  تکاني سخت بشدت بالاتر از چهار درجه ريشتر زمين تبريز را بلرزه درآورده است.

          زمين لرزه 1340 ه . ش. که با شدت 60/3 درجه ريشتر ثبت شده است.                 

زمين لرزه 1344 ه . ش. (غير مهم)

زمين لرزه 1350 ه . ش . (غير مهم)

زمين لرزه 1351 ه . ش. (غير مهم)

زمين لرزه مردادماه سال 1352 ه . ش. (غير مهم)

زمين لرزه 1353 ه . ش. (غير مهم)

در سال 1354 هجري شمسي در تبريز سه بار زمين لرزه روي داده است که خساراتي ببار نياورد ه است.

          زمين لرزه سال 1357 ه . ش. با شدت 8/2 درجه ريشتر در بيست کيلومتري شرق تبريز روي داده و در همان زمان اين لرزش در تبريز نيز با همان شدت احساس گرديده است .

          زمين لرزه هاي سال 1363 ه . ش. با شدت بيش از 5/4 ريشتر در شمال شرقي درياچه اروميه حوالي شبستر روي داد . اين زمين لرزه که با پس لرزه هايي همراه بود، شهرهاي تبريز، آذرشهر، مرند و چند شهر اطراف درياچه را لرزاند.

          سومين زمين لرزه در همين سال در روز بيست و دوم اسفند ماه به شدت مطلق حدود 5/3 درجه ريشتر شهر تبريز و آباديهاي اطراف آنرا لرزاند .

زمين لرزه دهم فروردين سال 1364 ه . ش. به شدت 2/3 درجه ريشتر به ثبت رسيد .

زمين لرزه سال 31/4/1366 ه . ش. به شدت 9/3 درجه ريشتر تبريز را لرزاند

زمين لرزه هاي سال 19/7/1367 ه . ش. که بندر شرفخانه را با شدت 4 ريشتر لرزاند. دومين زلزله نيز بفاصله هجده ثانيه همان بندر را تکان داد، شدت دومين زلزله 3/4 ريشتر بود .

 

 

          تدوین از:  احمد يغما

 

                                                                    لطفا کلیک کنید

 

 

مشاهده سایت مرکز لرزه نگاری کشوری (آنلاین)

 

برگرفته از کتاب : زمين لرزه هاي تبريز .چاپ اول 1368 . نوشته : يحيي ذکاء

+ نوشته شده در  سه شنبه 1386/08/01ساعت   توسط احمد یغما  |