اينجا منطقه اي است در شرق قفقاز که در 1918م از سوي دولت کمونيستي به نام جمهوري آذربايجان و از 1920 توسط دولت بلشويکي قفقاز به نام جمهوري شوروي سوسياليستي آذربايجان ناميده شد. مرکز آن باکو ميباشد.

  وجه تسميه:

اين سرزمين تا 1918 يعني قبل از انقلاب بلشوئيکي، هيچ وقت آذربايجان ناميده نميشد.

"بارتولد" نام کهن آن را "آلبانيا" ذکر ميکند .

 در يکي از روستا هاي بخش نوخاي قفقاز به نام روستاي "بويوک دَکَن"  نوشته اي به خط و زبان يوناني باستان به دست آمده بود که تاريخ آن را سده دوم ميلادي ارزيابي کرده بودند، در آن نوشته نام آن منطقه را آلبانيا معرفي کرده بود.

در نوشته هاي مورخان باستان از جمله پوليبيوس، استرابون، و ديگران نيز اين سرزمين با نام آلبانيا ذکر شده است.

از نظر برخي محققان آلبانيا در ماخذ پارتي به صورت "اردان"آمده است

در ماخذ عهد اسلامي اين نام را "اران" و "الران" نوشته اند و "بارتولد" به اين مطلب تاکيد دارد.

اغلب از اين سرزمين با دو نام اران و شروان ياد کرده اند.

از ديدگاه احمد کسروي: پس از لشکر کشيهاي تيمور و داستان ترکمانان آق قويونلو و قره قويونلو، نام اران به تدريج از کتابها برداشته شد.

در دايره المعارف بزرگ شوروي آمده است که در اواسط سده 11م هجوم اقوام ترک (از جمله غُزان و ديگران) که دودمان سلجوقي در راس آنها قرارداشتند به سرزمين اران و شيروان آغاز گرديد، از اين عبارت معلوم ميشود که در آن زمان سرزمين مذکور با اين دو نام شناخته شده بود. 

با ضعف دولت صفويان و دولتهاي مرکزي ايران، در اين سرزمين که جزئي از ايران بود چند خان نشين، ملک نشين و سلطان نشين کوچک پديد آمد که در نيمه دوم سده 12ق/ نيمه دوم سده 18م تعداد آنها به 15تمرکز رسيد، مهمترين آنها عبارت بودند از خان نشين هاي باکو، گنجه، دربند، قُبه (قوبا=کوبا)، قراباغ، نخجوان، طالش، شکي، شروان، ايروان، لنکران، و سلطان نشينهاي چک که بعضي مستقل و بعضي ديگر تابع خانها بودند. در 14و 21مه 1805م در اردوگاه ارتش روسيه واقع در ساحل کورک چاي موافقتنامه اي به امضاء رسيد که طبق آن خانهاي قراباغ و شکي تابعيت دولت روسيه را پذيرفتند. پس از پايان جنگهاي ايران و روس که بخشي از اين سرزمين به اشغال روسيه درآمد و در پي انعقاد معاهده ترکمانچاي، بعضي خانها، از جمله خانهاي اردوباد و نخجوان، الحاق خود را به امپراتوري روسيه اعلام نمودند. (دايره المعارف بزرگ شوروي)

در هيچ يک از ماخذ مربوط به دوران مذکور و سالهاي پيش از آن نامي از آذربايجان براي اين سرزمين نمي يابيم.

"عزيز بيگ اوا" مي نويسد: در پايان 1919 دولت مساواتيان دستخوش بحران سياسي و اقتصادي شد. در بهار 1919م در نواحي مغان و لنکران دولت شوروي تاسيس يافت در 26 آوريل 1920م کميته موقت انقلاب به رياست نريمان نريمان اف تشکيل گرديد. در 28 آوريل 1920م دولت مساواتيان ساقط شد و کميته انقلاب قدرت را در باکو به دست گرفت و خود را دولت "جمهوري شوروي سوسياليستي آذربايجان" ناميد.

                                                                        تدوين از: احمد يغما