آشنایی مختصر با شهرستان مراغه از استان آذربایجانشرقی
مراغه : (مراوا یا ماراوا به معنی جایگاه ماد) این شهرستان در فاصله 45 درجه و 30 دقیقه تا 46 درجه و 37 دقیقه طول و 36 درجه و 52 دقیقه تا 37 درجه 38 دقیقه عرض جغرافیائی واقع شده ارتفاع مراغه از سطح دریای آزاد 1485 متر – فاصله آن از تبریز بطور مستقیم 76 و از طریق جاده 130 کیلومتر است. اولین فرماندار شهرستان مراغه مرحوم غیاث وند بود و تاسیس فرمانداری آن شهر به سال 1307 بوده است.
اسامی شعرا و نویسندگان رجال و هنرمندان مراغه:
لطیف الدین زکی مراغه ای وفات 607 قمری قصیده سرا و شاعر.
اوحدی شیخ رکن الدین فرزند حسین اصفهانی به سال 670 قمری در مراغه تولد یافت و به سال 738 در 68 سالگی در همانجا رخ در نقاب کشید وی سفرهائی به کرمان اصفهان بغداد کربلا سلطانیه و دارالسلام کرده بود. دیوان اشعارش مشتمل بر قصاید و غزلیات عرفانی و قطعات و رباعیات و ترجیعات است و ابیات آنرا از شش الی 15 هزار بیت نوشته اند دیوان وی در سال 1343 شمس به قطع وزیری در 426 صفحه به اهتمام حمید سعادت در تهران به چاپ رسیده است. آخرین طبع کلیات او شامل دیوان شعر و جام جم و ده نامه(منطق العشاق) به سال 13409 شمسی به کوشش مرحوم سعید نفیسی انجام یافته است. طی 500 بیت در ده نامه نوه خواجه نصیرالدین طوسی را مدح کرده و در مثنوی جام جم سلطان ابو سعید را مدح کرده که شامل 5 هزار بیت است.
اشرف مراغه ای از سخنوران قرن نهم هجری است وی در مدح کسی شعر نگفت اوحدی در موردش کفته است اشرف خیابانی مردی درویش نمدپوش ... بوده بمردم کم آمیختی و تتبع خمسه کرده است.
از مدرسین معروف مراغه که در ادوار گذشته در حوزه های علمیه مراغه مشغول تدریس بودند میتوان شخصیت های زیر را نام برد.
1- مرحوم شیخ زین العابدین جد مرحوم حاجی رحیم قائمی
2- مرحوم ناصرالاسلام
3- مرحوم ناصرالعلماء
4- مرحوم میرزا حسن مجتهد (مشهور به آقا حسن مجتهد معاصر میرزای بزرگ شیرازی)
5- مرحوم حاجی میرزا عبدالعلی دروازه
6- مرحوم حاجی شیخ موسی فرزند حاجی شیخ هادی که مورد تایید علمای حوزه علمیه نجف بوده است. یکی از تالیفات این عالم فقیه کتابی بود در اصول که بخلاف علمای اصول که میگویند "الکلمه قول المتکلم" ایشان گفته است " الکلمه فعل المتکلم" این کتاب را سید حسین عرب باغی ارومیه ای تکمیل نموده و کتاب را صراط المستقیم نام نهاده است.
7- مرحوم حاج میرزا جبار آقا که حکمت و فلسفه تدریس میکرده است.
8- مرحوم شیخ عبدالحسین انصاری که رسائل را از حفظ تدریس میکرد.
9- مرحوم میرزا حسین مجتهد مراغه ای که در همه علوم مجتهد بوده و خط بسیار عالی داشته است.
10 – مرحوم میرزا محمد تقی امینی مراغه ای که از اساتید ادب و انساب و فقه و اصول بوده و طبع بسیار روان داشته است. و بسیار سخاوتمند و اهل ایثار بوده است.
11- مرحوم میرفتاح مراغه ای که استاد اصول بوده است.
12- مرحوم حاجی عبدالصمد مشهور به حاج افتخار که از علمای با نفوذ و با قدرت زمان خود بود.
· بالاخره: مرحومین : سید حمزه حایری- شیخ محمد حسین چکانی – شیخ محمد حسین قره چبوقی – حاجی ملا صادق صادقین – حاج شیخ ابراهیم بادکوبه ای - حاجی قاضی (پدر مرحوم معین السلام) صدرالمتکلمین – حاجی میر حبیب موسوی – حاجی شیخ محمد تقوی که از مدرسین دهه های اخیر بودند.
· اولین مدرسه: مدرسه جلالیه شاید اولین مدرسه ای باشد که قبل از نهضت مشروطه به همت مرحوم عبدالاحد تدین معروف به ادیب العلما در شهر مراغه تاسیس شده بود. نام این مدرسه بعدا سرتیبیه شد اما در اثر حمله معاندین خراب و تعطیل گردید. مدرسه سعدیه (که در پیشرفت آن محمد علی طبیب خوئی و عادل خان تاجر باشی کوشش نموده بودند) احتمالا اولین مدرسه باشد که در شهر مراغه بسبک نوین در آغاز مشروطیت ایجاد شده است. این مدرسه در سال 1324 هجری قمری/ 1284 شمسی شروع بکار نموده است اما اشتباها مدرسه شکوهی را که در سال 1325قمری به دست میرزا حسن شکوهی (فرهنگ دوست و آزادیخواه) افتتاح یافته است را اولین مدرسه میدانند. مدرسه سعدیه نیز به سرنوشت مدرسه جلالیه دچار گردیده و منحل شد.
· فتوحیه مدرسه ملی مراغه بود که مرحوم محمد خان فتوح الملک در سال 1341 ه.ق/ 1301 شمسی آن را تاسیس کرد.این مدرسه سالها دوام داشت تا اینکه محمدخان از دنیا رفت و مدرسه تعطیل گردید.
· دبستان ملی ادبیّه: در سال 1307 به همت میرزا قربان عطاردی و با همکاری سید قدرت الله نقوی، مهدیقلی واحدی و سیدعلوی پایه گذاری گردید. در سال 1314 نام این مدرسه به حسینیه تغییر یافته و تا سال 1321 درست یکسال بعد از ورود متفقین به ایران فعالیت داشه است در این سال مدرسه منحل و در اختیار اداره فرهنگ قرار داده شد است.
· نخستین مدرسه دولتی مراغه در سال 1297 شمسی تاسیس یافته و این همان مدرسه "تدین" بوده است که در این سال دولتی شده است اما اولین مدرسه دخترانه در سال 1336 ه ق / 1296 شمسی پایه گذاری و بنام "تربیت البنات" نام گذاری گردید (به همت میرزا حسن شکوهی) نخستین دبیرستان پسرانه در 1311 شمسی تاسیس شد.
· مدرسه سازان مراغه: حاج میرزا حسن شکوهی – عبدالاحد تدین (معروف به ادیب العلما)- حاجی میرزا محمد خان فتوح الملک و خانواده فتوحی – صدرالسادات صدر – محمد علی طبیب خوئی – میرزا ابوالحسن حریری – میرزا کاظم حریری – عادل خان تاجرباشی – میرزا احمد ناصرالعلماء – علی اصغر سیف العلماء بنابی
· صمد خان شجاع الدوله حاکم مراغه در زمان مشروطیت بود. که بعدا والی تبریز شد و با مشروطه خواهان مبارزه کرد.
· علمای منفور آذربایجان سید محمد یزدی فتنه گر زمان مشروطه که به مردم گفته بود در این شهر نباید سه چیز وجود داشته باشد: میخانه – مدرسه (معلم خانه)
· مسیو پریم (رئیس گمرک تبریز ، بلژیکی که به امور نان و غله رسیدگی میکرد و با احتکار مبارزه مینمود) "در زمان ولیعهدی محمد علی میرزا در تبریز" ایستگاه راه آهن مراغه در سال 1333 شروع و در سال 1336 خاتمه یافته است
معرفی آثار باستانی مراغه:
· گنبد سرخ ، یا گنبد قرمز: تاریخ احداث بنا 15 شوال 542 هجری – قدیمی ترین بقعه مراغه – از امتیازات مهم تزئینی این بنا اختلاط کاشی فیروزه ای و آبی در زمینه آجری و همچنین گچ بری و نقوش هندسی آن است. نام بانی گنبد در کتیبه بالای درگاه چنین است" ابوالعز عبدالعزیزبن محمود بن سعدیدیم الله علاه".سوره 39 الزمر آیه 53 در کتیبه منقوش است ....ان الله یغفرالذنوب جمیعاانه هو الغفور الرحیم.
· برج مدور یا استوانه ای: تاریخ پایان احداث رجب 563 - کتیبه ای به خط کوفی-
· برج یا گنبد کبود: برج ده پهلوی منشور که مردم محل آن را قبر "مادر هلاکو" یا "گوی برج" می نامند. مادر هلاکو که سویور کوکتنی خاتون مسیحی بود خود هلاکوخان بودائی بود. و دختر مسیحیه را در حباله نکاح داشت. نام پسر هلاکوخان " آباقا" بود که او نیز بودائی بودو داماد امپراطور میکائیل پالئولوکوس بود. نام زنش مریم بود.
· برج یا گنبد غفاریه: تاریخ احداث بنا در فاصله سالهای 725 و728 هجری قمری در قسمت شمال غربی مراغه و کنار رودخانه صافی واقع شده تاریخ این مزار ده سال قبل از بنای گنبد سلطان الجایتو خدابنده است.- بنائی است مربع – مقبره ایست مجهول- علامت دو چوقان آرم امیر شمس الدین قره سنقراست که از دست سلطان مصر الملک الناصر فرار کرده و به ایلخان بزرگ اولجایتو پناه آورد. اما بعد از مدتی یعنی 728 هجری سلطان ابوسعید او را بخاطر جلب رضایت الملک الناصر در خفا کشت. احتمالا این بنا توسط عارف متمکنی به نام نظام الدین احمد ابن حسین الغفاری در زمان سلطان یعقوب آق قویونلو هنگام مراجعت از مکه برای استراحت مسافرین ساخته شده است
· رصد خانه مراغه: در عهد هولاکو 656 هجری قمری ، مراغه پایتخت ایران شد. وی در پی فتح بغداد بود. دانشمند ایرانی خواجه نصیرالدین طوسی او را تشویق به ساختن یک رصدخانه نمود (بزرگترین مرکز علمی جهان) مدرسه در زمینه های ریاضیات فیزیک، نور، نجوم و غیره – کتابخانه باچهارصد هزار جلد کتاب این مرکز تا زمان پادشاهی سلطان محمد خدابنده فعالیت داشت. طبق نوشته حمدالله مستوفی این محل در سال 740 ویران بوده است.
· مسجد ملا رستم: با نور مناسب که چشم را آزار نمی دهد – معلونیست که نام میدان ملارستم از مسجد است یا نام مسجد از میدان. به تاریخ آن اشاره نشده اما تصور میشود این مسجد از نخستین بناهای دوران شاه طهماسب یعنی مربوط به اواسط قرن دهم هجری مطابق با قرن 16 میلادی باشد. در کتاب دافع الغرور بنای این مسجد به حاجی علیخان مقدم مراغه ای (حاجب الدوله) نسبت داده شده است.
· مسجد شیخ معزالدین یا ملاعزالدین: در سمت غربی میدان خشکبار مراغه که سابقا میدان آرد فروشان معروف بود مسجد قدیمی وجود دارد. دو مسجد است .مسجد بزرگ به ابعاد 34 در 16 با 36 ستون چوبی
· مسجد جامع: در خیابان خواجه نصیر روبروی بازار واقع شده است دو در دارد بهخیابان و بازار سبزه فروشان- 16 اتاق جهت اقامت طلاب 28 متر طول و 5/18 متر عرض و 35 ستون دارد. زنجیرلی مسجد بدست اهالی بازسازی شده است. مسجد شیخ تاج که همزمان با مسجد ملارستم به وسیله شیخ تاج الدین نامی ساخته شده است.
· مسجد آقا محمد تقی: در جانب غربی خیابان خواجه نصیرنزدیک بازار مسجد با عظمتی می باشد. بنای نخستین این مسجد ظاهرا در اوایل قاجار یه صورت گرفته بعدا تجدید بنا یافته است.
· مسجد شیخ بابا: در قسمت شمالی خیابان خواجه نصیر واقع است. یک ستون سنگی متشکل از بیست ستون طبقه سنگ رویهم به ارتفاع 5 متر دارد مسجد در سال 864 قمری بنام شیخ بابا بنا شده
· امام زاده عطاءالله: ... معلوم است که امام هفتم فرزندی به این نام نداشته لذا وی فقط سید محترمی بوده است.
· مقبره اوحدی: رکن الدین ابوالحسن مراغی مشتهر به اصفهانی عارف و شاعر پارسی گوی نامدار صاحب مثنوی معروف "جام جم" در میان باغ سرسبزی جنب هنرستان فنی رضا شکاری واقع شده است. آرامگاه او در باغی قرار داردکه متعلق به فرقه ای از اهل حق مراغه است. در کنار قبر وی قبر یگری وجود دارد متعلق به پیری از گورانها به نام سرخوش بیگ.
· امام زاده معصوم (آخوند ملا معصوم مراغه ای) در شش کیلومتر جنوب شرقی مراغه کنار دهکده سرسبزی بنام ورجوی واقع است معبدی است که به تمامی در عمق زمین کنده شده و جز ورودی دالان مانند سراشیب مقابلش راه دیگری نداشته است- به عنوان یکی از بزرگترین معابد مهری بشمار میرفته است. که در آنجا قسمتهائی چون محل لباس کنی روحانیون، محل تعلیم گروندگان به آئین مهر و محل فعالیتهای نجومی علمای مذهب مهر و بالاخره محل برگزاری مراسم با شکوه خاص مهر پرستان بوده است. مقبره ملا معصوم بعدها در این محل دفن شده است.
· قبر آقا (آرامگاه میر عبدالفتاح موسوی مراغه ای) این بنا بدستور ظل السلطان و بخاطر احترامی که به مراد خود داشت در سال 1175 قمری احداث شده است محل آن در جنوب شهر و در حوالی گورستان قدیم می باشد.این بنا در سال 1247 قمری بوسیله حاجی عباسعلی بنابی که خود در این مقبره مدفون می باشد تعمیر گردیده است.
· پل سنگی: به وسیله حاجی ملک موسوی بر روی رودخانه صافی ساخته شده بود ومراغه را به بناب ارتباط میداد که اینک از بین رفته است.
خواجه نصیر الدین طوسی:
در سال 597 هجری قمری در جهرود قم یا در طوس بدنیا آمد- لقب وی "استادالبشر" بود- با تدبیر او که به وزیری هلاکو رسیده بود دستگاه خلافت عباسیان برچیده میشود- پس از فتح بغدادو انتخاب مراغه به پایتختی وی رصد خانه را احداث میکند و دانشمندان زیادی را دور خود جمع مینماید از جمله: مؤیدالدین العرضی نجم الدین کاتبی محی الدین لاخلاطی نجم الدین دبیران قطب الدین شیرازی فخرالدین مراغی و....
چند نکته:
· مغولها در دوره ایلخان هفتم یعنی غازان خان به بعد به اسلام گرویدند
· وزیر هولاکو خان خواجه نصیرالدین طوسی بود.
· اسامی پادشاهان مختلف سلسله ایلخانی بشرح زیر است.
ارغوان 1284- 1291 میلادی
غیغاتو 1291 – 1295 میلادی
غازان 1295- 1303 میلادی/ مغولها در دوره ایلخان هفتم یعنی غازان خان به بعد به اسلام گرویدند.
ابوسعید آخرین ایلخان مغول (716-736) شهرتش به کمال رسید
تحقیق و تالیف از : احمد يغما
مخاطبین این "وب" جوانان به ویژه دانشجویان عزیز می باشند.